Hacettepe Üniversitesi Tıp Fakültesi
Farmakoloji Anabilim Dalı
FARMAKOLOJİ DERSLERİNDE VERİMİNİZİ NASIL ARTIRABİLİRSİNİZ?


Bu sayfa Dr. Hakan S. Orer tarafından hazırlanmıştır. Her türlü düşünce ve eleştirilerinizi sorer@hacettepe.edu.tr adresine gönderebileceğiniz gibi, geribildirim anketine katılarak da iletebilirsiniz.

Tıp eğitiminin birinci yılı sonundasınız... üçüncü yılın sonuna kadar farmakoloji dersleriyle karşılaşacaksınız. Bir hekim olarak ilaçlarla tanışmanız ve ilaç kullanmayı öğrenmeniz bu derslerle olacaktır.

Farmakoterapi, alanı ne olursa olsun bir klinisyenin vazgeçemeyeceği uygulamalardan biridir. Mesleki eğitiminizin bu aşamasında, farmakolojide sağlam bir temele sahip olmayı önemli bir hedef haline getirmelisiniz. Unutmayın, farmakoloji, Tıpta Uzmanlık Sınavı (TUS) temel bilimler bölümünde %20 ağırlığa sahiptir ve klinik bilimlerde çok sayıda soru direkt ya da indirekt olarak farmakoloji bilgilerinizi kullanmayı gerektirir.
Farmakoloji dersleri yoğun bilgi içeriği nedeniyle öğrenilmesi ve özümsenmesi güç derslerden birisi olarak görülür. Farmakoloji derslerinin "güç" olarak algılanmasının başlıca nedenleri şunlardır:

 Farmakoloji bilgisi bir hekim için uzun meslek yaşamında vazgeçilmez "silahlardan" birisidir. Uygun ve akılcı tedavi kararlarının verilebilmesi ancak iyi bir farmakoterapi nosyonunun kazanılması ile olanaklıdır. Sağlam bir farmakoterapi nosyonuna sahip olup olmadığınızı her zaman sorgulayarak bu konuda daima talepkar davranınız. Öncelikle, eğer varsa, farmakoloji eğitiminin sadece üçüncü yıla özgü "geçici" ve de "uçucu" olduğu düşüncesini kafanızdan atınız. Üçüncü yıl dersleri farmakolojiye sadece bir başlangıçtır. Özellikle klinik farmakoloji eğitiminin klinik stajların yapıldığı yıllarda daha öne çıkması gereklidir. Bu arada, Dönem Víte Seçmeli Farmakoloji Stajı yapılabileceğini de hatırlatırız.

Farmakoloji öğretim üyelerinden beklentileriniz ne olmalıdır?
 Genel bir kural olarak, öğretim üyelerine soru sormaktan çekinmeyiniz. Verilen bilgileri gerek öğretim üyeleri gerekse arkadaşlarınızla aranızda her zaman tartışınız ve sorgulayınız.
 Öğretim üyelerinden verdikleri dersi hazırlama ve anlatma biçimleri ve ders notları dışında aşağıda başlıklar halinde özetlenen hususlarda da talepleriniz olmalıdır.

Daha yüksek verim için siz neler yapabilirsiniz?
Derslerinize düzenli çalışıp, konsantrasyonunuzu yüksek tutmaktan başka, aşağıda ayrı ayrı sorular haline getirilen hususları da akıldan çıkarmamak gereklidir. Farmakoloji öğreniminin uzun süreli bir çaba ve konsantrasyon gerektirdiğini unutmadan, sınavlara hazırlanmaya, panik içinde ezberleyerek başlamayın. Önce kendi hedeflerinizi belirleyin. Dersleri anlamak için yeterli fizyoloji ve biyokimya birikimine sahip olup olmadığınızı sorgulayın, her komitenin başında hatırlamanız gereken önemli noktaları hızlı bir şekilde tekrar etmeniz çok faydalı olacaktır. Neleri notlardan "direkt" olarak öğrenebilirsiniz? Hangi hususları mutlaka bir kere de ders kitaplarından okumanız gereklidir? Derste anlatılanların önem sırası nedir (sizce önemli olanlarla, öğretim üyesi tarafından vurgulananlar farklı mıdır?).
Tedavi yöntemleri, ilaç etkisi, yeni ilaçlar vb.. konularında "reseptör"lerinizi hep açık tutun. Medyaída bu konuların nasıl incelendiğini ve aktarıldığını takip edin. Özellikle uluslararası medyada (CNN gibi televizyon kanalları ve Time, Newsweek, The Economist gibi dergilerde) arada sırada da olsa bu konularda çıkan haberleri izlemeniz ummadığınız kadar çok yarar sağlayabilir. Bu dergilerden bazılarını Tıp Merkezi Kütüphanesi'nde bulabilirsiniz. Bu tip haberleri mesleki kitap ve dergilerden elde edeceğiniz bilgilerle karşılaştırın (Türkçe gazetelerin ısrarla serotonin yerine seretonin yazdığını gözlemlediniz mi?)
Siz ve yakınlarınızın kullandığı ilaçları inceleyin. Farmasötik şekillerini aklınızda tutmaya çalışın, prospektüslerini dikkatle okuyun, anlamadığınız olursa kitaplardan faydalanın, öğretim üyesi ya da araştırma görevlilerine sorun. Bir eczaneye girdiğinizde dikkatinizi yoğunlaştırın. Kendinizi tanıtarak alacağınız ilaçlar hakkında sorular sorun (yanıtlarını bilseniz bile..). Tablet formu filmtab olan kaç müstahzar biliyorsunuz?
Tıp alanındaki tüm konular gibi farmakoloji konusunda da INTERNET'ten yararlanabilirsiniz. Anabilim Dalı'mızın Linkler sayfası sizin için bir başlangıç olabilir (unutmayın, bulduğunuz ilginç linkleri bize de yazabilirsiniz). Bir arama makinasından merak ettiğiniz bir konuyu tarayabilirsiniz. Bir konunun hiç ummadığınız kadar farklı bakış açıları ile işlenebileceğini görürseniz şaşırmayın sakın!
Farmakoloji derslerindeki başarınız, sınıf geçme başarısından daha düşük çıkmaktadır (komite sınavlarında baraj altı olma oranı %25'ler civarındadır). Buna göre, farmakoloji dersi genele göre daha zor bir ders olarak kabul edilebilir. Ne var ki, yaklaşık %15'lik bir öğrenci grubu da 100 üzerinden 80 ve daha yukarı not almaktadır. Bu da, sınavlardaki soru dağılımının aslında oldukça dengeli olduğunu göstermektedir.
Bu sayfanın ileri bölümlerinde farmakoloji ve ilaç bilgisi konularında öğrenme kaynakları ve ders kitaplarına ilişkin bilgiler bulacaksınız. Sorularınızdan bazılarına yanıtlar bulabileceğinizi umuyoruz.

TIBBİ FARMAKOLOJİ EĞİTİMİNDE KULLANILABİLECEK BAŞLICA DERS KİTAPLARI VE BİLGİ KAYNAKLARI
  • Washington Manual of Medical Therapeutics, Carey FC, Lee HH, Woeltje KF, Lippincott Williams and Wilkins, USA, 29. baskı, 1998 (İngilizce, 621 sayfa)

 

 

İlaçların biyokimyasal yapıları ve klinik kullanımı ile ilaç etkisine ilişkin mekanizmaların altında yatan fizyoloji/fizyopatoloji konularında detaylı bilgi veren kitap, geniş bilgi içeriğiyle ansiklopedik bir bilgi kaynağı niteliğindedir. Her yeni baskısı yazar tarafından güncelleştirilmektedir. Anlatılan konunun sonunda, Türkiye'de pazarlanan müstahzar örnekleri de bulunmaktadır. Kitapta ayrıca diğer farmakoloji kitaplarından farklı olarak "Antitusifler", "Plazma Hacmini Genişleten Solüsyonlar" gibi indikasyonlarına göre tasnif edilmiş konu başlıkları da vardır. Bu yönüyle tıp fakültelerinde okutulan farmakoloji derslerinin içeriğine de önemli bir katkı sağlamaktadır. Türkiye'de tıp alanında yayınlanmış en geniş başvuru ve referans kitabıdır. Bu ansiklopedik niteliğine uygun olarak, metin içinde önceki baskılarına da sık sık göndermeler yapılmaktadır. Yeni yetişmekte olan tıp öğrencilerinin yanında her düzeyde uzman ve akademisyen için de önemli bir referans kitabı olmaya devam etmektedir. Bu kitap, İngiliz Hekimler Birliği ve İngiltere Kraliyet Eczacılar Birliğiínin ortaklaşa olarak hazırladığı "British National Formulary-September 1998"in Türkiyeíye uyarlanmış çevirisidir. Kitabı, Türk Eczacıları Birliğiínin onayı ve Türk tabipleri Birliğiínin desteği ile İlaç Endüstrisi İşverenler Sendikasıínin bir girişimi olarak konularında uzman bir kurul ülkemize uyarlamıştır. İlaç formüleri, klasik anlamda bir farmakoloji kitabı ya da ilaç rehberi değil, hekimlerin günlük mesleki uygulamalarında el altında bulundurarak, tedavide gerek duyacakları iyi sınıflandırılmış bilgiye hızlı şekilde ulaşabilecekleri bir kaynaktır. Bu haliyle hacimli ders/kaynak kitaplarıyla ilaç rehberleri arasındaki boşluğu doldurmaktadır. Formülerin güncel kalabilmesi için kısa aralıklarla güncelleştirilmesi gereklidir. İngiltereíde bu süre yılda iki kezdir. Kitap İngiltere'de de uzman bir kurul tarafından hazırlanmaktadır. Formüler, ilaç sınıflandırmasını organ sistemleri (gastrointestinal, kardiyovasküler vb..) ve bazı önemli indikasyonlar (enfeksiyon, habis hastalıklar gibi..) üzerine kurmuştur. Ayrıca kan ve beslenme, aşılar gibi bölümler de vardır. Girişte, reçetelendirme kuralları ve akut ilaç zehirlenmesinde tedavi ilkeleri gibi önemli genel bilgiler bulunmaktadır. Kitabın sonunda ise böbrek hastalıklarında farmakoterapi, hamile, yenidoğan ve yaşlılarda ilaç kullanımı, ilaçlar arasında etkileşmeler gibi farmakoterapötik açıdan önemli konu başlıklarını içeren ekler vardır.
İlaç grupları indikasyonlara ya da etki mekanizmalarına göre alt gruplara ayrılmış, genel bilgi verildikten sonra herbir jenerik ilaca ait müstahzar örnekleri de metne eklenmiştir. Kitapta ek olarak, ilgili ilaçların üretici firmalarının adresleri ve telefon numaraları da verilmektedir. İngiltereíde bulunup da Türkiyeíde bulunmayan ilaçlar da ayrıca belirtilmiştir. Bu haliyle formüler, ilaç seçme ve reçetelendirme aşamalarını hekim açısından kolaylaştırmakta ve ilaçla ilgili diğer bilgi kaynaklarına ulaşma yollarını göstermektedir. Böylece, formüler kullanarak, bir anlamda, standart tedavi protokollerinin oluşturulmasına katkıda bulunulmaktadır. Formüler kullanımı rasyonel farmakoterapi uygulamalarının temel ögelerinden birisidir, Sağlık Bakanlığı tarafından da hekimlere tavsiye edilmektedir. Bu kitap tıp fakültelerinde farmakoterapi eğitiminde de özellikle klinik stajlardan itibaren çok önemli ve vazgeçilmez bir kaynaktır. Formüleri Internet üzerinden Turgut Yayıncılık web sitesinde bulabilirsiniz. Tıbbi farmakoloji ve farmakoterapi alanında dünyada önde gelen kaynak/ders kitabıdır. Konular genellikle, editörlerin (kitabın önceki editörleri arasında Nobel ödüllü Ferid Murad ve Alfred Gilman da bulunmaktadır) kurduğu bir organizasyonla, alanında yetkin bilim adamları tarafından yazılmaktadır. Bilimsel gelişmelere koşut olarak yeni bölümler ve konuların ağırlıkları da her baskıda değiştirilmektedir (örneğin bu baskıda gen tedavisi ayrı bir bölüm olarak eklenmiştir). Kitap, farmakolojiyi meslek olarak seçenlerin yanında klinik tıpla uğraşanlara da farmakoterapi alanında gerek duyacakları temel konseptleri ve "yoğun" bilgiyi fazlasıyla vermektedir. Kitapta, ayrı bir ek olarak, tedavide kullanılan farmakolojik ajanların farmakokinetik özelliklerini içeren geniş bir liste de yer almaktadır. Kitapta toksikoloji, oftalmik ve dermatolojik farmakoloji gibi özel konulara ilişkin ayrı bölümler bulunmaktadır. Her konu, incelenecek farmakolojik ajan-ilaç grubuna odaklanarak, tedavi ilkeleri, ilaçların etki mekanizmaları ve toksik etkileri ayrı başlıklar altında anlatılmakta ve yakın gelecekte olabilecek (ya da beklenen) gelişmeleri ve potansiyel araştırma alanlarını içeren kısa bir yorum (PROSPECTUS)'la tamamlanmaktadır. Çok özenli görsel materyelle zenginleştirilmiş dikkatli bir anlatımın olması da kolay okunmasını sağlamaktadır. Tıbbın her alanından farmakoterapiye ilgi duyan kişilerin ve tabii olarak farmakologların vazgeçemeyecekleri bir kaynaktır. Kitabın CD-ROM versiyonu da aynı yayınevi tarafından çıkarılmıştır.
Bu kitap hakkında ek bilgiyi  www.amazon.com adresinden edinebilirsiniz. Bu kitap, California Üniversitesi- San Fransisco, Farmakoloji Bölümü'nden Bertram G. Katzung'un editörlüğünde, alanlarında tanınmış araştırıcı ve klinisyenlerin yazdığı bağımsız bölümlerden oluşmaktadır. Kitabın son iki bölümü toksikoloji ve ilaçların rasyonel kullanımı, geriatrik farmakoloji, yenidoğan farmakolojisi, reçetesiz satılan (OTC) ilaçlar gibi özel konulara ayrılmıştır. Ayrıca, aşılar, immünglobülinler ve diğer kompleks biyolojik ürünlerini ve önemli ilaç etkileşmelerini içeren iki de ek bölüm vardır. Konuların, gerektiği yerde orijinal deneysel bulguların sunulduğu şekillerle ve klinikte bilinmesi gereken parametrelerin (minimum etkin doz, yan etkileri, t1/2, sanal dağılım hacmi gibi) karşılaştırıldığı tablolarla anlatılması kitabın temel araştırmaların kliniğe aktarılması ve terapötik kullanıma girmesi süreçlerini birleştirme kaygısının da göstermektedir. Bu yönü ile tıp öğrencileri ve klinisyenler için ideal bir ders kitabıdır. Kitabın güçlü klinik yönelimi, hemen her konuda ayrı olarak klinik farmakoloji altbaşlığı ile yer alan terapötik kullanıma ilişkin bölümleriyle de ortaya çıkmaktadır. Kitabın bir önceki baskısının Türkçe çevirisi de Nobel Tıp Kitapevi tarafından yayınlanmıştır.
Bu kitap hakkında ek bilgiyi  www.amazon.com adresinden edinebilirsiniz. İlaç etkisi ve sınıflandırılmaları yanında, ağırlıklı olarak etki mekanizmaları ve ilaç etkisinin fizyolojik temeli konularına da önemli ölçüde yer veren bu kitapta, her ünitenin son bölümünde anlatılan ilaçların klinik kullanımı konusunda kısa ve kolay anlaşılabilecek tablolar bulunmaktadır. Kitabın son bölümünde yine sık kullanılan ve "National Board" tipi sınavlarda sıkça sorulan ilaçlar ve etki mekanizmalarının özetlendiği iyi hazırlanmış bir bölüm vardır. Fizyoloji bilgilerini eksik bulan ya da yeniden hatırlamak isteyen tıp öğrencilerinin farmakoloji eğitimlerinin en başından itibaren faydalanabilecekleri kolay okunabilen bir ders kitabıdır.
Bu kitap hakkında ek bilgiyi  www.amazon.com adresinden edinebilirsiniz. Farmakoloji ve diğer temel biyolojik bilimlerin ilgili konularını derinlemesine kapsayan bir kaynak kitabıdır. Öyle ki, genel farmakolojinin farmakokinetiği inceleyen konuları ağırlıklı olarak istatistik bilgileriyle, farmakodinami konuları temel biyokimya bilgileriyle zenginleştirilerek verilmiştir. Farklı sistemlere ilişkin ilaç grupları da fizyoloji, histoloji hatta anatomi bilgileriyle birarada sunulmuştur. Birçok bölümde ilaç etkisi, temel farmakoloji alanında çalışanlara faydalı olabilecek doku-tür-etki karşılaştırmalarını içermektedir. Bu örnekler orijinal laboratuvar verilerinin yer aldığı şekillerle de ayrıca zenginleştirilmiştir. Ancak, yeni baskılarının yapılmaması nedeniyle özellikle biyokimyasal farmakoloji bilgilerinin çoğu eski ve geçersiz hale gelmiştir. Moleküler biyoloji alanındaki yenilikler ve yeni tedavi yaklaşımları (gen tedavisi gibi..) da doğal olarak yoktur. Eskiliğine rağmen, günümüzde yeni kitapların fazla bahsetmek istemedikleri izole organ sistemleri ya da erken dönem in vivo çalışmalara ilişkin, bilimsel olduğu kadar, tarihsel bakımdan da ilgi çekici konuları içeren bir kaynak olma özelliğini korumaktadır. Kitap daha çok farmakoloji-fizyoloji alanında çalışan araştırma görevlilerine klasik bilgi açıklarını kapatmak için önerilebilir. Bu kitap, bir tıp öğrencisinin farmakoloji eğitimini takiben daha yukarı seviyelere taşıması gereken "asgari" bilgilerin sistematik olarak "özetlendiği" iyi bir başlangıç (introduction) kitabıdır. Kitabın adeta tek amacı farmakoloji'nin "özünü" vermektir (bu nedenle adı "Essentials" olmuştur..). Kitapta birçok konu ilaç grupları düzeyinde anlatılmakta ve ayrı ayrı ilaç isimlerine nispeten daha az yer verilmektedir. Kitapta ilaç sınıflarına ve etkin maddelere yönelik genel özelliklerin oldukça iyi özetlendiği tablolar bulunmaktadır. Her konunun ardından "National Board" tipi sınavlara hazırlayıcı sorular da vardır. Kitabın bir başka önemli özelliği de her konu başında "öğrenme hedefleri" ve "konunun anlaşılması için bilinmesi gerekli kavramlar"ın maddeler halinde verilmesidir. Kitap, eğitimlerinin daha ileri evrelerinde tıp öğrencileri için "hafif" kalsa da farmakoloji'yi daha genel hatlarıyla öğrenmekte olan Diş Hekimliği ve Hemşirelik öğrencileri için son derece faydalı olabilecek bir kaynaktır. Bu kitap, "Basic and Clinical Pharmacology (Katzung)" ders kitabının, "National Board" tipi sınavlara hazırlık amacıyla hazırlanmış özetidir. Ana başlıklar altında farmakoloji konuları yanında kısa fizyoloji ve biyokimya bilgilerini de içermektedir. Kitabın son kısmında bulunan üç ekten ilkinde USMLE gibi sınavlarda sıkça soru haline getirilen ilaçlar alfabetik sırada ve temel özelliklerine kısaca değinilerek verilmekte, diğer iki bölümde ise bu sınavlara uygun olarak hazırlanmış iki farmakoloji testi bulunmaktadır. Ek olarak, kitabın en sonunda klinik farmakolojiye yönelik olarak "olgu sunuları" ve bunlarla ilgili sorular yer almaktadır. Kitap farmakolojiyi yeni öğrenenlerden çok, daha önce temel ve klinik farmakoloji kavramlarıyla tanışık okurların bilgilerini tazelemek ve sınavlara hazırlanmak amacıyla kullanabilecekleri iyi bir tekrar kitabıdır.
Bu kitap hakkında ek bilgiyi  www.amazon.com adresinden edinebilirsiniz. Bu kitap Türkiye'de pazarlanan ilaçlarının indikasyonlarına göre gruplandırıldığı monogramları içermektedir. Ayrıca alfabetik sıra ve jenerik isme göre de dizinler mevcuttur. Kitabın özellikleri arasında "Terapötik Uygulamalar İçin Pratik Bilgiler" başlığıyla hazırlanan advers etki, anne sütünden geçen ilaçlar, gebelikte risk faktörleri gibi konuların yer aldığı kılavuz bölümü ile Eczacılık ve Hekimlik mevzuatına ilişkin "Mesleki Mevzuat" bölümü de sayılmaya değer. Bu rehberin "Güncel Farmalist '99" adlı web sayfası da INTERNET üzerinden bir arama makinası olarak kullanılmaktadır.  İlaç rehberleri reçetelendirmede hekimlerin sık olarak kullandığı kaynaklardandır.
Ankara Tabip Odası web sayfalarından erişilebilen Vademecum da INTERNET ortamında kullanılabilecek bir ilaç rehberidir. Bu arama makinasının olumsuz yönü, jenerik isim ya da tedavi grupları gibi alfabetik sıraya göre oluşturulmuş listelerin olmamasından dolayı, sadece önceden bilinen müstahzar adı/jenerik isim yazarak sorgulama zorunluluğunun olmasıdır. Ancak, bir defa ulaşıldıktan sonra aynı grupta-benzer indikasyonlarda kullanılan ilaçlar da ek olarak ekranda görülebilmektedir. Bu kitap ABD'nde pazarlanan tüm farmasötik müstahzarların üreten firmalara göre sınıflandırılmış listesidir. Tüm ilaçlara ait monogramlar (indikasyon, dozaj ve kullanım bilgileri, yan etkiler vb..) ve daha önce rapor edilen beklenmedik etkilerin gayet ayrıntılı olarak yer aldığı bir kaynaktır. Kitapta ayrıca tüm farmasötik müstahzarların renkli fotoğrafları da bulunmaktadır. PDR, ABD'nde hekim ve eczacıların ilaç reçetelendirmede en çok kullandıkları kaynaktır ve her yıl yenilenmektedir. Tüm ilaç üreticileri ve pazarlayıcı firmalar piyasaya sundukları müstahzarlar hakkında tanıtıcı broşürler ve/veya dosyalar hazırlarlar. Bu bilgiler sözkonusu mamul hakkında objektif ve bilimsel olmalıdır. Aynı şekilde ilacın prospektüs bilgileri de yasal mevzuata ve yönetmeliklere uygun olarak hazırlanmalıdır. Bu veriler de farmakoterapötik uygulamalar için faydalı kaynaklar arasındadır. Ne var ki, daha çok tanıtım ve ister istemez "reklam" amacıyla hazırlandıklarından metindeki ifadelere karşı mutlaka mesafeli davranılmalıdır. Her halukarda, hekimlerin tanıtım amacıyla gönderilen materyale eleştirel gözle bakmaları beklenir.
Türkiyede üretim ve pazarlama alanlarında etkinlik gösteren firmalara ulaşmak için Türkiye İlaç ve Eczacılar Ağı (ECZANET)'i kullanabilirsiniz.
Bu sayfa ile ilgili görüşlerinizi Anket sorularımızı yanıtlayarak iletebilirsiniz.

Ana Sayfaya Dön